De begraafplaats in Langemark is de laatste rustplaats van meer dan 44000 Duitse soldaten en telt jaarlijks ongeveer 130000 bezoekers. De begraafplaats is een ontwerp van de landschapsarchitect Robert Tischler en bezit een schitterende beeldengroep van vier treurende soldaten van de hand van de Duitse beeldhouwer Emil Krieger. De begraafplaats werd in 2023 opgenomen in de werelderfgoedlijst van Unesco.

In 2014 was het 100 jaar geleden dat de eerste wereldoorlog uitbrak. De begraafplaats diende met het oog op de 100 jarige herdenking landschappelijk gerenoveerd te worden. Daartoe verkreeg ons bureau in 2014 van de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge de eervolle opdracht om deze studie uit te werken en de werkzaamheden voor de renovatie op te volgen.

1. De landschappelijke renovatie

Door de tand des tijds en de grote druk van de duizenden bezoekers aan de begraafplaats drong er zich een landschappelijke renovatie op. Daarvoor werd door ons kantoor een uitvoeringsdossier opgemaakt, een aanbesteding uitgeschreven en werden de werkzaamheden nauwgezet opgevolgd.

De opsluitstenen van het kameradengraf, bestaande verhardingen en trappen werden samen met de funderingen gerenoveerd.

Grafstenen die te dicht bij de dikke stammen van de eiken lagen werden door de wortels opgeduwd. Daardoor verdween de beeldkwaliteit van het strakke uitzicht van het geheel van de grafstenen. De opgeduwde grafstenen werden verplaatst en gekoppeld aan nabijgelegen grafstenen zodoende het strakke lijnenpatroon van de grafstenen te herstellen.

Daarnaast werden de funderingen van alle grafstenen vernieuwd om verzakkingen te vermijden. Daarvoor werden alle 1798 grafstenen op het uitvoeringsplan en op de werf in 5 zones opgedeeld en genummerd zodat we zeker waren dat de grafstenen op de correcte plaats teruggeplaatst werden.

Rond het kameradengraf werden drainages aangelegd.

Grasvelden werden heraangelegd mits voorzichtige doorzaaiing omwille van de vele dikke aan de oppervlakte gelegen boomwortels

Kapotte hagen werden gerooid en vervangen.

De dreef van knotwilgen aan de straatkant werd verder aangevuld met 33 knotwilgen (Salix alba) daar waar er door de tijd heen bomen afgestorven waren.

Een landschappelijke renovatie dient steeds aandacht te hebben voor de bruikbaarheid volgens de hedendaagse noden en de continuïteit van de plaats met het oog op het verder kunnen bestaan in de toekomst.

Daartoe werd er een geschikte toegangsbestrating voor minder validen aangelegd.

Ook werden er 20 nieuwe zomereiken (Quercus robur) aangeplant. Dit is zeer belangrijk om de continuïteit van het bomenbestand van de begraafplaats te verzekeren. In een goed beheerd park staan steeds jonge bomen.

Naast deze specifieke opdracht voor de landschappelijke renovatie nam ik bij de aanvang van de studie het initiatief om de opdrachtgever een belangrijke architecturale reconstructie voor te stellen:

2. De architecturale reconstructie

In het boek ‘De Duitse begraafplaats in Langemark’ geschreven door de auteurs Horst Howe, Robert Missinne en Roger Verbeke las ik dat in het jaar 1984 naar de schetsen van Georg Fischbacher, hoofdarchitect bij de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge en de plannen en werfopvolging van architect Luc Coomans uit Ieper wezenlijke veranderingen uitgevoerd werden. De scheidingsmuur tussen het ‘Ehrenhof’ en de begraafplaats werd afgebroken waardoor de erehal verdween. De oorspronkelijke vloer werd opgebroken, meerdere attributen werden verplaatst, het kameradengraf werd geheroriënteerd en de beeldengroep van de vier treurende soldaten werd verplaatst naar de achterkant van de begraafplaats.

Tijdens de bespreking van het ontwerpplan voor de landschappelijke renovatie stelde ik voor om de opdracht uit te breiden en een heel belangrijke architecturale reconstructie uit te voeren om het werk van Robert Tischler in ere te herstellen. Ondanks het feit dat dit geen deel uitmaakte van de opdracht werd dit voorstel door de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge en Erfgoed Vlaanderen goed onthaalt.

Uiteindelijk werd het budget opgetrokken en werd restauratiearchitect Dries Vanhove uit Krombeke aangesteld om de technische plannen voor deze architecturale reconstructie op te maken.

Zo werd de verdwenen muur van het ereplein aan het gebouw gereconstrueerd en de beeldengroep van de vier treurende soldaten van beeldhouwer Emil Krieger werd op de oorspronkelijke plaats teruggezet. Ook de verschillende oorspronkelijke attributen werden op hun oorspronkelijke plaats teruggezet. De opdrachtgever vroeg ook om de opening in de scheidingsmuur (daar waar de beeldengroep stond) terug met dezelfde natuurstenen dicht te metselen zodat het originele ontwerp terug zichtbaar werd.

De in 1984 geplaatste stenen blokken met bronzen naamplaten werden behouden.